Trong bài này, tác giả Nguyễn Cảnh Bình muốn nêu lên một số lý do giải thích nguyên nhân không có một nền dịch thuật lành mạnh từ phía các dịch giả…nhằm tìm ra giải pháp để phát triển một nền dịch thuật lành mạnh hiện đang rất cần thiết đối với VN.
Nguyên nhân thứ nhất: nhuận bút thấp
Hiện nay, các NXB thường chỉ chi trả 8-12%, tối đa không quá 15% cho việc dịch, có thể lên đến 20% nếu bán hết bản quyền và NXB có toàn quyền sử dụng phần dịch. Với một cuốn sách khoảng 500 trang, in 1000 bản, giá bán in trên bìa sách khoảng 55.000-60.000đ thì nhuận bút khoảng 6-7 triệu đồng, nếu bán bản quyền dịch khoảng 10 triệu đồng.
Tiền công mỗi trang dịch chỉ ở mức 15.000đ/trang trong khi chi phí dịch ở ngoài cửa hàng ít nhất là 50.000đ/trang đối với loại văn bản cực kỳ đơn giản, và khoảng 100.000đ/trang đối với các văn bản khó và phức tạp.
Nhuận bút đối với các văn bản của các tổ chức quốc tế như WB hay UNDP cũng thường ở mức 100.000đ/trang hoặc hơn. Với nhuận bút dịch sách thấp như vậy, chắc chắn không một ai sống được bằng nghề dịch sách.
Nhưng việc dịch một cuốn sách không chỉ là công việc chuyển ngữ, người dịch không những phải hiểu biết rất vững chắc chuyên môn, còn phải có một vốn từ tiếng Việt phong phú, cùng với một kiến thức rất rộng để biên soạn một khối lượng công việc đồ sộ, ngoài ra còn phải chỉnh sửa và chú thích. Với một trí tuệ và vốn kiến thức, vốn ngoại ngữ và tiếng Việt như vậy, các dịch giả có thể tìm được nhiều vị trí làm với mức thu nhập cao hơn hẳn việc dịch sách.
Nguyên nhân 2: Viết sách, báo dễ được phong học vị hơn dịch thuật
Không giống như trong dịch văn học, dịch các sách khoa học thường phải là công việc của các nhà chuyên môn. Đó phải là các dịch giả bán chuyên nghiệp, là các giảng viên, các nhà nghiên cứu, những người có kiến thức chuyên môn vững chắc và giỏi ngoại ngữ, giỏi tiếng Việt…Nhưng ngoài nhuận bút thấp, việc dịch không giúp ích cho việc xếp học hàm, học vị đã khiến nhóm dịch giả này không chú tâm đến việc dịch sách.
Hiện nay, Bộ GD-ĐT qui định rất chặt chẽ trong việc phong Giáo sư, phó Giáo sư như sau: tính 1 điểm cho bài báo, tính 2 điểm cho một cuốn sách mỏng, 4 điểm cho một cuốn sách dày (nhưng phải là tác giả…). Còn việc dịch thuật thì không được tính điểm nào. Nếu được khoảng 10 điểm thì được vào danh sách phong Phó GS, được 30 điểm thì có thể phong GS. Vì thế họ thích viết những bài báo hơn vì chí ít một năm có thể “ra lò” 3-4 bài cho các tạp chí và một vài cuốn sách bất kể mỏng hay dày, hay hay dở.
Những quy định quá máy móc như vậy hầu như không mang lại ý nghĩa tích cực nào. Và đó cũng là lý do giải thích vì sao trong suốt hàng chục năm qua, các sách cơ bản, tài liệu tham khảo đều rất thiếu và sinh viên vẫn tiếp tục phải học chay.
Khó khăn về nguồn tư liệu, sách tài trợ, vấn đề bản quyền
Ngoài hai nguyên nhân trên thì còn khá nhiều nguyên nhân khách quan khác khiến cho không, hoặc khó có được một bản dịch đảm bảo các yếu tố tín, đạt, nhã.
Trước hết, việc thiếu các tài liệu, thiếu nguồn tư liệu để dịch, thiếu kênh thông tin, hợp tác, trao đổi…đã cản trở rất nhiều công việc này. Để dịch được các tác phẩm nền tảng và kinh điển đó cần rất nhiều sách tham khảo, tra cứu, từ điển, thuật ngữ đều hạn chế. Trong bối cảnh đó, việc có được một bản dịch có chất lượng, với các chú thích đầy đủ là không dễ dàng…
Ngoại ngữ cũng là trở ngại lớn cho các dịch giả hiện nay. Thế hệ giáo viên, nhà nghiên cứu nhiều tuổi (thế hệ 50-60 tuổi) hiện nay có kiến thức chuyên môn tốt, nhưng số người giỏi ngoại ngữ (trừ tiếng Nga) không nhiều, còn các giáo viên trẻ đã yếu chuyên môn mà cũng không thực sự giỏi ngoại ngữ. Rất tiếc là chúng ta đã hổng 1-2 thế hệ giáo viên, nhà nghiên cứu…
Một khó khăn khác là việc xin bản quyền từ phía các NXB thế giới. VN hiện nay mới chỉ ký hiệp định bảo vệ bản quyền đối với Thụy Sĩ và Mỹ, nhưng đối với các quốc gia lớn khác thì trong thời gian ngắn sẽ diễn ra. Do eo hẹp về tài chính nên dịch giả và NXB không đủ tiền để trả bản quyền cho phía nước ngoài. Các NXB của thế giới khi thấy số lượng bản in, giá bán ở VN quá thấp và ít ỏi cũng chẳng mặn mà gì với đề xuất của dịch giả.
Khó khăn nữa, sự vi phạm bản quyền trong nước với việc in lậu và đầu nậu xào xáo lại các tác phẩm vô tội vạ, không hề xin phép tác giả hay NXB. Ngay một số NXB cũng thiếu tôn trọng tác giả khi in nhiều mà ghi số lượng ít.
Một nguồn khác là các sách tài trợ từ các tổ chức quốc tế hoặc của VN cho việc dịch và xuất bản. Nguồn tài chính này không phải là ít, nhưng việc xin không dễ dàng. Các thủ tục khá rườm rà, phức tạp khiến cho người có thể xin được tài trợ, thường là các quan chức, học giả có tên tuổi…thì không phải là người dịch, còn người trực tiếp dịch thì khó xin tài trợ. Thêm nữa, các cuốn tài trợ đều nhằm một mục đích nào đó, phù hợp với tiêu chí của nơi “cho tiền”.
Dẫu sao, đề xuất của nhà văn Ngô Tự Lập là rất chính xác, khi cho rằng thực sự chúng ta cần ít nhất 500 cuốn sách cơ bản, nền tảng, kinh điển cho mọi ngành khoa học.
Theo NLĐ
